Scherpstellen met je camera: zo kies je de juiste instelling

De achtergrond is scherp, maar de persoon die je fotografeert niet. Of je ziet pas thuis dat de ogen net buiten de scherpte vallen. Waar moet je dan op letten?

Begin met kijken waar de scherpte wél ligt. Controleer daarna je scherpstelpunt, de autofocusstand en de sluitertijd. Hieronder leg ik uit hoe je die uit elkaar houdt en welke instelling je wanneer gebruikt.

Waarom is je foto onscherp?

Voor je allerlei instellingen verandert, is het handig om te kijken wat er misgaat. Een onscherpe foto komt niet altijd door verkeerd scherpstellen. Soms is er beweging, of is er maar een klein stukje van je onderwerp scherp.

• De achtergrond is scherp, je onderwerp niet: controleer waar je camera heeft scherpgesteld.
• Je ziet streepjes of dubbele randen: er kan beweging van de camera of het onderwerp zijn geweest. Controleer de sluitertijd.
• Eén oog is scherp, maar het andere niet: je hebt mogelijk te weinig scherptediepte voor de houding van het gezicht.
• Niets lijkt scherp: controleer scherpstelling én beweging. Kijk ook of je niet dichterbij staat dan je lens kan scherpstellen.

Dit helpt je om te beginnen met zoeken. Meerdere oorzaken kunnen tegelijk spelen. Meer over beweging lees je in het artikel over sluitertijd.

Wat is autofocus?

Autofocus betekent dat de camera voor je scherpstelt. Dat wil niet zeggen dat je alles aan de camera moet overlaten. Je kunt vaak zelf kiezen waar hij moet zoeken en of hij een bewegend onderwerp moet blijven volgen.

Daarbij zijn twee instellingen belangrijk. De autofocusstand bepaalt of de camera één keer scherpstelt of blijft bijstellen. Het scherpstelgebied bepaalt welk deel van het beeld hij daarvoor gebruikt.

Welke autofocusstand kies je?

AF-S of One Shot voor een stilstaand onderwerp

Bij enkelvoudige autofocus stelt de camera scherp en houdt hij die afstand vast zolang je de scherpstelling vergrendelt. Dat is handig bij een voorwerp op tafel of iemand die rustig blijft staan.

Bij Canon heet deze stand vaak One Shot, bij Nikon en Sony AF-S. Hoe je autofocus activeert, hangt af van je instellingen. Meestal doe je dat door de ontspanknop half in te drukken; je kunt daar ook een aparte AF-knop voor gebruiken.

AF-C of Servo voor een bewegend onderwerp

Verandert de afstand tot je onderwerp steeds? Gebruik dan continue autofocus. De camera blijft scherpstellen zolang je autofocus ingedrukt houdt. Denk aan een kind dat naar je toe loopt of een hond die door de tuin rent. Bij sportfotografie lees je hoe je die scherpstelling combineert met de instellingen voor snelle beweging.

Je ziet hiervoor namen als AF-C, Servo AF of AI Servo. De mogelijkheden verschillen per cameramodel. Controleer ook of je scherpstelgebied je onderwerp goed blijft volgen.

Een automatische keuze tussen beide standen

Sommige camera’s kunnen zelf wisselen tussen enkelvoudige en continue autofocus. Je ziet dan bijvoorbeeld AF-A of AI Focus. Dat kan handig zijn, maar je kunt ook bewust zelf kiezen. Zo weet je beter wat je camera doet als je onderwerp gaat bewegen.

Autofocusstand en scherpstelgebied zijn twee verschillende keuzes

Dat is soms verwarrend. Met AF-C kies je dat de camera blijft scherpstellen. Daarmee heb je nog niet gekozen wáár hij dat doet. Dat bepaal je met het scherpstelgebied.

• Een stilstaand voorwerp: begin met AF-S/One Shot en één scherpstelpunt op het voorwerp.
• Iemand die naar je toe loopt: begin met AF-C/Servo. Kies een gebied dat je op die persoon kunt houden, of betrouwbare onderwerpvolging.
• Een portret met oogdetectie: controleer of het kader op de juiste persoon en het bedoelde oog staat. De autofocusstand kies je daarna passend bij de beweging.

Een groot scherpstelgebied maakt het soms makkelijker om een bewegend onderwerp in beeld te houden. Het geeft de camera ook meer ruimte om iets anders te kiezen. Bekijk daarom steeds of hij jouw onderwerp blijft volgen.

De namen verschillen per merk en model. Bekijk bijvoorbeeld Canons uitleg over One Shot en Servo AF (Engels, voor de EOS M). Gebruik voor de precieze bediening de handleiding van je eigen camera.

Hoe kies je zelf het scherpstelpunt?

Laat je de camera het hele beeld bekijken, dan kiest hij soms iets anders dan jij bedoelt. Bijvoorbeeld een tak voor een vogel of de achtergrond achter een persoon.

Kies dan een kleiner scherpstelgebied of één scherpstelpunt. Zet dat op het deel dat je scherp wilt hebben en activeer autofocus. Hoe je het punt verplaatst, verschilt per camera. Dat kan bijvoorbeeld met een joystick, pijltjestoetsen of het aanraakscherm.

Je hoeft dus niet altijd het middelste punt te gebruiken. Vooral bij een kleine scherptediepte is het handig om een punt te kiezen op de plek waar je onderwerp in beeld staat.

Kun je eerst scherpstellen en daarna de compositie veranderen?

Dat kan bij een stilstaand onderwerp met vergrendelde scherpstelling. Je stelt scherp, houdt de scherpstelling vast en verandert daarna voorzichtig de compositie. Dit wordt ook herkadreren genoemd.

Er zit wel een nadeel aan. Door je camera te draaien of zelf naar voren of achteren te bewegen, kan de scherpte anders uitkomen dan je bedoelt. Vooral van dichtbij en met een grote diafragmaopening merk je dat snel. Kies dan liever direct een passend scherpstelpunt of gebruik betrouwbare oogdetectie.

Wanneer gebruik je oogdetectie?

Bij een portret wil je meestal de ogen scherp hebben. Als je camera oogdetectie heeft, kan die je daarbij helpen. Kijk wel op welk oog het kader staat, zeker als er meerdere mensen in beeld zijn.

Bij dieren moet je camera de juiste onderwerpherkenning ondersteunen. Niet ieder model herkent dezelfde onderwerpen. Controleer de foto daarom vergroot. Een kader op een oog is handig, maar de uiteindelijke scherpte beoordeel je in de foto.

Wat doe je als autofocus niet werkt?

Controleer eerst of je lens of camera niet op MF staat. MF betekent handmatige scherpstelling. Kijk daarna of je niet te dicht op het onderwerp zit. Iedere lens heeft een minimale scherpstelafstand.

Ook weinig licht en een vlak zonder duidelijke details kunnen lastig zijn. Probeer een rand of detail op dezelfde afstand als je onderwerp. Op een onderwerp dichtbij scherpstellen terwijl je iets ver weg scherp wilt hebben, helpt niet: dan leg je de scherpte op de verkeerde afstand.

Zit er een tak, hek of raam voor je onderwerp? Kies een kleiner scherpstelgebied of stel handmatig scherp. Controleer ook of de lens schoon is.

Je camera stelt scherp, maar de foto blijft onscherp

Bekijk de opnamegegevens van je foto en zoom in op het beeld. Is er ergens een duidelijk scherp vlak? Dan kan de scherpte op de verkeerde plek liggen of de scherptediepte te klein zijn. Zie je vooral bewogen randen, probeer dan een kortere sluitertijd.

Doe daarna een eenvoudige controle met een voorwerp dat stilstaat. Zorg voor voldoende licht, houd de camera stevig vast en kies één scherpstelpunt op een duidelijk detail. Maak opnieuw een foto. Zo controleer je één oorzaak tegelijk. Lees ook hoe je je camera stevig vasthoudt. Daarmee beperk je beweging van de camera tijdens het afdrukken. Heeft je camera of lens beeldstabilisatie? Die kan cameratrilling helpen beperken, maar zet de beweging van je onderwerp niet stil.

Wanneer stel je handmatig scherp?

Handmatig scherpstellen kan handig zijn als autofocus blijft zoeken. Ook bij een stilstaand onderwerp in de macrofotografie of bij nachtfotografie kun je er rustig mee werken.

Schakel naar MF en draai aan de scherpstelring. Vergroot het beeld op je scherm of in de elektronische zoeker, als je camera dat ondersteunt. Zo zie je beter waar de scherpte ligt. Heeft je lens elektronische scherpstelling, dan moet de camera daarvoor meestal aanstaan.

Focus peaking kan scherpe randen met een kleur markeren. Gebruik dat als hulp en controleer het vergrote beeld. Meer over fotograferen in het donker lees je bij nachtfotografie.

Hoe krijg je meerdere mensen scherp?

Alleen het juiste scherpstelpunt kiezen is soms niet genoeg. Staat de ene persoon veel verder van je af dan de andere, dan heb je ook voldoende scherptediepte nodig.

Laat mensen waar mogelijk ongeveer op dezelfde afstand staan. Kies een kleinere diafragmaopening als dat nodig is en controleer verschillende gezichten vergroot. Let tegelijk op de sluitertijd: mensen staan zelden helemaal stil. Lees verder over scherptediepte.

Oefenen met scherpstellen

Zet twee voorwerpen op tafel, het ene wat dichterbij dan het andere. Kies één scherpstelpunt en stel eerst scherp op het voorste voorwerp. Maak daarna een foto waarop je op het achterste scherpstelt.

Bekijk beide foto’s vergroot. Zie je dat de scherpte verschuift? Probeer daarna hetzelfde met een laag f-getal, als je lens dat toelaat. Dan wordt het verschil vaak duidelijker.

Blijft het verschil moeilijk te zien? Zet de voorwerpen wat verder uit elkaar en houd de camera op dezelfde plek. Lukt het wel, laat dan iemand langzaam naar je toe lopen. Wissel naar AF-C/Servo en houd het scherpstelgebied op die persoon. Bekijk na afloop hoeveel foto’s op de bedoelde plek scherp zijn. Dat is een oefening, geen wedstrijd: kijk vooral waar het misgaat en probeer het nog eens.

Begin je net met fotograferen en wil je weten wat je eerst kunt oefenen? Bij fotografie voor beginners vind je een route langs de basisinstellingen, licht en compositie.

Wil je naast scherpstellen ook verder oefenen met je instellingen? In de online fotografie cursus leer je hoe je die samen gebruikt. Pak er steeds één onderdeel bij en neem de tijd om het uit te proberen.