Wat is diafragma? Zo kies je de juiste instelling

Je wilt een portret met een rustige achtergrond maken. Of juist een landschap waarbij je dichtbij én verder weg genoeg scherpte ziet. Dan is het diafragma een van de instellingen waarmee je dat kunt sturen.

Het diafragma is de verstelbare opening in je lens. Een laag f-getal, zoals f/2.8, betekent een grote opening. Een hoog f-getal, zoals f/11, betekent een kleine opening. Hieronder leg ik uit wat dat doet en hoe je zelf een passend diafragma kiest.

Wat is diafragma?

In je lens zitten lamellen die samen een opening vormen. Door die opening valt licht op de sensor. Zet je de opening groter, dan kan er bij dezelfde sluitertijd meer licht binnenkomen. Maak je de opening kleiner, dan komt er minder licht binnen.

Vergelijk het met je pupil: die is bij weinig licht groter dan in fel zonlicht. Bij je camera kun je die opening zelf kiezen. Diafragma werkt daarbij samen met sluitertijd en ISO. Samen noemen we die instellingen de belichtingsdriehoek.

Waarom is een klein f-getal een grote opening?

Dit is even wennen: een klein getal hoort bij een grote opening. Je ziet op je camera bijvoorbeeld f/2.8, f/4, f/5.6, f/8 en f/11.

• Laag f-getal: grote opening, meer licht en minder scherptediepte.
• Hoog f-getal: kleine opening, minder licht en meer scherptediepte.

Dat verschil in scherptediepte geldt als je de afstand en brandpuntsafstand gelijk houdt. Je verandert dus alleen het diafragma.

Wil je weten waarom die getallen zo werken? Het f-getal is de brandpuntsafstand gedeeld door de effectieve diameter van de lensopening. Bij een lens van 50 mm hoort bij f/2 een opening van ongeveer 25 mm. Bij f/4 is dat ongeveer 12,5 mm. Je hoeft dat niet uit te rekenen als je fotografeert. Onthoud vooral: lager getal, grotere opening.

Wat doet diafragma met je achtergrond?

Je stelt scherp op een bepaald punt. Daarvoor en daarachter ligt een gebied dat nog voldoende scherp wordt weergegeven. Dat noemen we scherptediepte.

Met een grote opening, zoals f/2.8, wordt dat gebied kleiner. Handig als je een persoon of bloem los wilt laten komen van de achtergrond. Met een kleinere opening, zoals f/8, wordt het scherpe gebied groter. Dat kan prettig zijn bij een groep mensen of een landschap.

Alleen het f-getal bepaalt niet hoe wazig de achtergrond wordt. Ook je afstand tot het onderwerp, de brandpuntsafstand en de afstand tussen onderwerp en achtergrond tellen mee. Staat iemand vlak voor een muur? Laat die persoon eens een paar stappen naar voren komen. Dat kan al veel verschil maken.

In het artikel over scherptediepte en een wazige achtergrond leg ik die samenhang verder uit. De term bokeh gaat over het karakter van de onscherpte, bijvoorbeeld hoe zacht lichtvlekken worden weergegeven.

Hoe stel je het diafragma in?

Begin met de A- of Av-stand: diafragmavoorkeuze. Jij kiest het diafragma en de camera kiest een bijpassende sluitertijd. ISO verandert alleen automatisch als Auto ISO aanstaat.

1. Zet de camera op A of Av.
2. Zoek het f-getal op je scherm of in de zoeker.
3. Draai aan het instelwiel en kijk of het getal verandert. Welk wiel je gebruikt, verschilt per camera.
4. Kies een startpunt, stel scherp en maak een foto.
5. Controleer de scherpte én de sluitertijd. Wordt die te lang voor je onderwerp, kies dan bijvoorbeeld een grotere opening of een hogere ISO.

In de M-stand kies je diafragma en sluitertijd allebei zelf. Gebruik je daarbij Auto ISO, dan kan de camera via ISO nog steeds meehelpen met de helderheid. Je hoeft niet meteen in M te fotograferen om diafragma te leren begrijpen.

Welk diafragma kies je voor je foto?

Er bestaat geen f-getal dat voor iedere foto goed is. Begin bij wat je wilt laten zien. Moet de achtergrond rustig worden, of wil je meerdere mensen op verschillende afstanden scherp hebben? De waarden hieronder zijn startpunten om mee te oefenen, geen vaste regels.

Je vindt meer praktische uitleg bij portretfotografie, nachtfotografie en macrofotografie.

Hoe werken diafragma, sluitertijd en ISO samen?

Stel: je maakt een foto op f/4, 1/250 seconde en ISO 100. Je wilt meer scherptediepte en kiest f/5.6. Dat is één stop minder licht: ongeveer de helft.

Blijven het licht en ISO gelijk, dan heb je ongeveer 1/125 seconde nodig voor dezelfde helderheid. Je kunt ook de sluitertijd op 1/250 houden en ISO verhogen naar 200. Het is een rekenvoorbeeld; controleer in de praktijk altijd of de belichting past.

In A of Av doet de camera die aanpassing van de sluitertijd voor je. Je foto hoeft dus niet donkerder te worden als je een kleiner diafragma kiest. Wel kan de langere sluitertijd zorgen voor bewegingsonscherpte. Kies daarom eerst wat voor je foto belangrijk is: beweging stilzetten of meer scherptediepte.

Waarom kan ik geen f/2.8 kiezen?

De grootste opening hangt af van je lens. Staat er bijvoorbeeld 18–55 mm f/3.5–5.6 op je lens? Dan is f/3.5 de grootste opening bij de korte kant van het zoombereik. Helemaal ingezoomd is de grootste opening f/5.6. Je kunt met die lens geen f/2.8 instellen.

Dat betekent niet dat je geen rustige achtergrond kunt maken. Ga iets dichter naar je onderwerp, houd ruimte tussen onderwerp en achtergrond en kijk wat er verandert. Houd wel rekening met de minimale scherpstelafstand van je lens.

Wil je meer weten over die aanduidingen? Nikon legt uit hoe je de maximale diafragmaopening op een lens herkent.

Waarom is mijn foto niet scherp op f/16?

Een kleinere opening geeft meer scherptediepte, maar dat is niet hetzelfde als meer detail in de hele foto. Bij heel kleine openingen, zoals f/16 of f/22, kan diffractie fijne details zachter maken. Hoe duidelijk je dat ziet, hangt onder andere af van je camera, lens en hoe groot je de foto bekijkt.

Dat maakt f/16 niet verboden. Soms heb je die extra scherptediepte nodig. Vergelijk het resultaat met bijvoorbeeld f/8 en f/11, in plaats van automatisch het hoogste getal te kiezen. Nikon noemt diffractie bij kleine diafragmaopeningen ook als mogelijke oorzaak van minder scherpe details.

Controleer daarnaast je scherpstelpunt en sluitertijd. Een bewogen foto los je niet op door alleen het diafragma te veranderen. In de uitleg over scherpstellen met je camera vind je een aanpak om de oorzaak te zoeken.

Oefenen met diafragma: maak drie foto’s

Zet een kopje of ander stil voorwerp op tafel. Zorg dat er wat afstand zit tussen het voorwerp en de achtergrond. Gebruik bij weinig licht een statief of een stevige ondergrond.

1. Zet de camera op A of Av. Kies voor deze oefening een vaste ISO, bijvoorbeeld ISO 400.
2. Stel scherp op je voorwerp en maak een foto met het laagste f-getal dat je lens op dat moment toestaat.
3. Maak vanuit dezelfde positie een foto op f/5.6 en daarna op f/11. Begint je lens al op f/5.6, gebruik dan bijvoorbeeld f/5.6, f/8 en f/11.
4. Houd dezelfde zoomstand en stel steeds op hetzelfde punt scherp.
5. Vergelijk de achtergrond en kijk ook naar de sluitertijd die de camera heeft gekozen.

Gebruik zo nodig de zelfontspanner om de camera bij het afdrukken niet te bewegen. Kun je de instellingen achteraf niet meer terugvinden? Bekijk dan de EXIF-gegevens van je foto.

Verplaats daarna alleen je voorwerp verder van de achtergrond en herhaal de oefening. Zo zie je zelf dat een rustige achtergrond niet alleen van het f-getal afhangt.

Veelgestelde vragen over diafragma

Is f/2.8 beter dan f/4?

Niet voor iedere foto. F/2.8 laat meer licht binnen en geeft bij dezelfde afstand en brandpuntsafstand minder scherptediepte. Op f/4 krijg je wat meer scherptediepte. Kies wat je nodig hebt en controleer je foto.

Welk diafragma maakt alles scherp?

Geen enkel f-getal garandeert dat. Ook de afstanden in je foto, je brandpuntsafstand en je scherpstelpunt tellen mee. Begin bij een landschap bijvoorbeeld op f/8 of f/11 en controleer de voorgrond en achtergrond.

Waarom zie ik weinig verschil tussen de achtergronden?

Staat je onderwerp vlak voor de achtergrond, fotografeer je van ver weg of gebruik je een korte brandpuntsafstand? Dan kan het verschil minder opvallen. Zorg voor meer ruimte achter je onderwerp en vergelijk opnieuw vanuit dezelfde positie.

Moet ik diafragma altijd zelf instellen?

Nee. In de automatische stand kiest de camera het voor je. Wil je bewust met scherptediepte oefenen, dan is A of Av een handige volgende stap. In fotografie voor beginners vind je een logische volgorde om je camera beter te leren kennen.

Pak je camera erbij en probeer de oefening eens. Je hoeft niet alle getallen uit je hoofd te leren. Kijk wat er verandert en kies daarna opnieuw. Veel plezier! #blijfklikken

Wil je diafragma, sluitertijd en ISO samen leren gebruiken? Bekijk de online fotografie cursus voor de uitleg en begeleiding die daarbij horen.